one

one

κιοσσές

κιοσσές

Μαρία Παπουτσή

Μαρία Παπουτσή

Κυριακή, 10 Ιουνίου 2018

Μάχες στον πόλεμο κατά των πλαστικών


Συντάκτης:
Χαρά Τζαναβάρα, Αφροδίτη Τζιαντζή, Κώστας Ζαφειρόπουλος, Τάσος Σαραντής

Μετά την επιτυχημένη εκστρατεία κατά της χρήσης πλαστικής σακούλας, οι Βρυξέλλες έβαλαν στο τραπέζι ένα νέο φιλόδοξο πρόγραμμα για τον περιορισμό συνολικά δέκα υλικών καθημερινής χρήσης που αυξάνουν τον όγκο των σκουπιδιών και επιβαρύνουν το περιβάλλον, κυρίως τα θαλάσσια οικοσυστήματα.


Υπολογίζεται ότι στην Ευρώπη παράγονται κάθε χρόνο 25,8 εκατ. τόνοι πλαστικών αποβλήτων, που αντιπροσωπεύουν το 70% των απορριμμάτων τα οποία επιβαρύνουν τις θάλασσες που περιβάλλουν τη γηραιά ήπειρο. Οι προτάσεις, που έχουν τεθεί σε διαβούλευση ώς τις 23 Ιουλίου, με προοπτική να θεσμοθετηθούν σε έναν χρόνο, προβλέπουν κατάργηση ή αντικατάστασή τους από φυσικά υλικά ή αντικείμενα πολλαπλών χρήσεων.

Συμπληρώνουν τα υφιστάμενα μέτρα για την προστασία των θαλάσσιων οικοσυστημάτων και κυρίως την ανακύκλωση των συσκευασιών για ποτά, που πρέπει να φτάσει το 90% ώς το 2025. Με τα προτεινόμενα μέτρα, σύμφωνα τους υπολογισμούς της Ε.Ε., θα αποφευχθούν εκπομπές 3,4 εκατ. τόνων διοξειδίου του άνθρακα και περιβαλλοντικές ζημιές που θα φτάσουν τα 22 δισ. ευρώ ώς το 2030, ενώ οι πολίτες θα εξοικονομήσουν 6,5 δισ. ευρώ.

Η δημοσκόπηση που έγινε στα τέλη του 2017 έδειξε ότι το 79% των ερωτηθέντων πολιτών πιστεύει ότι τα μέτρα θα λειτουργήσουν και το 72% δήλωσε ότι έχει ήδη μειώσει τη χρήση πλαστικής σακούλας. Θετική γνώμη είχε το 70% των κατασκευαστών και το 80% των επιχειρήσεων. Η Βρετανία έχει ήδη ψηφίσει διάταξη με την οποία καταργούνται τα πλαστικά καλαμάκια και οι αναδευτήρες, οι μπατονέτες και τα υγρά μαντηλάκια.

Από το επόμενο καλοκαίρι, στις τουριστικές περιοχές της Ισπανίας τα εστιατόρια θα προσφέρουν νερό σε γυάλινα μπουκάλια. Το Μόναχο από το 1990 έχει απαγορεύσει τη χρήση ποτηριών και μπουκαλιών μιας χρήσης. Η Γαλλία έχει αποφασίσει εδώ και μια διετία ότι από το 2020 θα πρέπει τα υλικά μιας χρήσης να είναι κατασκευασμένα από φυσικά υλικά και να οδηγούνται σε κομποστοποίηση από τα νοικοκυριά.

Οι πρώτες αντιρρήσεις διατυπώθηκαν από την Ενωση Ευρωπαϊκών Βιομηχανιών Πλαστικών, που εκπροσωπεί 50.000 εταιρείες του κλάδου με ετήσια παραγωγή 45 εκατ. τόνων και τζίρο 350 δισ. ευρώ, στις οποίες εργάζονται 1,6 εκατ. άτομα. Θεωρεί την πρόταση μη αποδεκτή και ετοιμάζεται να την αμφισβητήσει με νομικά μέσα.

Ενας φιλόδοξος στόχος με επιπτώσεις που ξεπερνούν τα ευρωπαϊκά σύνορα

Ποιος επωφελείται από την πολυδιαφημιζόμενη στρατηγική της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τα πλαστικά, η οποία εγκρίθηκε στις 16 Ιανουαρίου του 2018 και αποτελεί μέρος της μετάβασης προς μια πιο αποτελεσματική κυκλική οικονομία; Η προφανής απάντηση, παρά τις -βάσιμες και μη- ενστάσεις του λόμπι των πλαστικών, είναι το ίδιο το περιβάλλον μέσω της ριζικής αλλαγής στον τρόπο σχεδίασης, παραγωγής, χρήσης και ανακύκλωσης των προϊόντων.

Ωστόσο, η διαφαινόμενη υλοποίηση του φιλόδοξου στόχου, μέχρι το 2030 το 100% των πλαστικών συσκευασιών που διατίθενται στην αγορά να είναι είτε επαναχρησιμοποιούμενες είτε ανακυκλώσιμες, αναπόφευκτα θα έχει οικονομικές, εμπορικές επιπτώσεις που ξεπερνούν τα ευρωπαϊκά σύνορα. Ο «πόλεμος του πλαστικού» θα επιφέρει οικονομικό μαρασμό σε κάποιους κλάδους και ανάδυση νέων (πιθανότατα και παλιών) επιχειρηματικών παικτών που θα αδράξουν την ευκαιρία.

Βάσει των τελευταίων δημοσιευμένων στοιχείων για την αγορά των πλαστικών (Plastics Europe Market Research Group (PEMRG) / Conversio Market & Strategy GmbH), η παγκόσμια παραγωγή πλαστικών το 2016 έφτασε τους 335 εκατ. τόνους, εκ των οποίων με μεγάλη διαφορά η πρώτη χώρα παγκοσμίως είναι η Κίνα (29%), ενώ γενικώς στην Ασία παράγεται το 50% της παραγωγής του πλανήτη (Ιαπωνία 4%). Στις χώρες NAFTA (ΗΠΑ, Καναδάς, Μεξικό) παράγεται το 18%, ενώ στην Ευρώπη το 19%, με τις 6 μεγαλύτερες ευρωπαϊκές χώρες (Γερμανία, Ιταλία, Γαλλία, Ισπανία, Ηνωμένο Βασίλειο και Πολωνία) να καλύπτουν σχεδόν το 80% της πανευρωπαϊκής ζήτησης για πλαστικό.

Λίγες μέρες πριν από την ανακοίνωση του σχεδίου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, τον Ιανουάριο του 2018, υπήρξε ένα σημαντικό γεγονός το οποίο πέρασε στα ψιλά των εφημερίδων, με την εξαίρεση ορισμένων βρετανικών. Η Κίνα εξέδωσε απόφαση απαγόρευσης από τις αρχές του έτους της εισαγωγής εκατομμυρίων τόνων πλαστικών σκουπιδιών (προς ανακύκλωση).

Η εξέλιξη αυτή θεωρείται σημαντική, καθώς η Κίνα δεν είναι μόνο η πρώτη σε παραγωγή πλαστικού χώρα παγκοσμίως, αλλά ταυτόχρονα είναι και η μεγαλύτερη αγορά διαχείρισης των οικιακών αποβλήτων. Βάσει δεδομένων της Greenpeace, μόνο οι βρετανικές επιχειρήσεις έστειλαν πάνω από 2,7 εκατ. τόνους πλαστικών αποβλήτων στην Κίνα και στο Χονγκ Κονγκ τα τελευταία 5 χρόνια. Λίγες εβδομάδες αργότερα ο αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Φ. Τίμερμανς διακήρυξε επισήμως τον πόλεμο «στα πλαστικά μιας χρήσης, τα οποία χρειάζονται 5 δευτερόλεπτα για να παραχθούν, χρησιμοποιούνται για 5 λεπτά και απαιτούν 500 χρόνια για να διασπαστούν».

«Τι θα γίνει αν αντικαταστήσουμε ένα κακό με κάτι ενδεχομένως ακόμα χειρότερο;» αναρωτιέται το βρετανικό περιοδικό Spectator. Πρώτα θα πρέπει να μάθουμε το αντικαταστατό και η Ευρώπη ακόμη δεν έχει δώσει τις απαντήσεις.
Πνίγουν τις θάλασσες τα πλαστικά

Περίπου 4,8 έως 12,7 εκατομμύρια τόνοι πλαστικού καταλήγουν κάθε χρόνο στις θάλασσες, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των επιστημόνων. Πρόκειται για ποσότητα ικανή να γεμίσει κάθε μέτρο ακτογραμμής παγκοσμίως με 15 σακούλες σουπερμάρκετ γεμάτες πλαστικό σκουπίδι, ενώ αν η κατάσταση δεν αλλάξει, το 2025 η ποσότητα αυτή θα αυξηθεί σε 30 σακούλες. Αλλά και στις θάλασσες των χωρών της Ευρωπαϊκής Ενωσης καταλήγουν 150 έως 500 χιλιάδες τόνοι, ποσότητα που αντιστοιχεί στο φορτίο 66.000 απορριμματοφόρων.

Το πόσο τρομακτικοί είναι αυτοί οι αριθμοί μπορεί να το αναλογιστεί κανείς αν λάβει υπόψη δυο παράγοντες που αφορούν τη σύνθεση των πλαστικών και τις επιπτώσεις τους σε μια ολόκληρη αλυσίδα, δεδομένης της μεγάλης διάρκειας ζωής τους.

Ο πρώτος αφορά την παραγωγή πλαστικών, που ακόμα βασίζεται σχεδόν αποκλειστικά (90%) στα ορυκτά καύσιμα και χρησιμοποιεί 4% έως 6% από το σύνολο των υδρογονανθράκων που χρησιμοποιείται σε όλη την Ευρώπη, ενώ το ποσοστό αυτό ανέρχεται σε περίπου 8% σε ολόκληρο τον κόσμο. Επιπλέον, στα πλαστικά υπάρχουν συστατικά όπως βαφές, πρόσθετα επιβαρυντικά φλόγας και αντιοξειδωτικά ή αντιστατικές χημικές ουσίες. Ο δεύτερος συνδέεται με το γεγονός ότι το πλαστικό σκοτώνει θαλάσσια ζώα, επιδρά αρνητικά στα θαλάσσια οικοσυστήματα και εισέρχεται στην τροφική αλυσίδα, καταλήγοντας και στο πιάτο μας.

Με μέσο όρο χρήσης τα τέσσερα χρόνια -αν και συχνά η χρήση τους δεν ξεπερνά τα μερικά λεπτά ή τις μερικές ώρες- πλαστικά, όπως τα φίλτρα τσιγάρου, παραμένουν στη θάλασσα 5 χρόνια, μια σακούλα 20, ένα πλαστικό ποτήρι 50 και οι πετονιές έως 600 χρόνια.

Παγκοσμίως, η Ευρώπη είναι η δεύτερη μεγαλύτερη παραγωγός πλαστικού μετά την Κίνα. Το 2016, η Ευρώπη των 28, η Νορβηγία και η Ελβετία παρήγαγαν 60 εκατομμύρια τόνους πλαστικών, δημιουργώντας 27 εκατομμύρια τόνους πλαστικών αποβλήτων. Μόλις το 31% των αποβλήτων ανακυκλώθηκε, το 27% κατέληξε σε χωματερές και τα υπόλοιπα χρησιμοποιήθηκαν ως καύσιμο υλικό για την παραγωγή ενέργειας.

Η αδηφάγος κατανάλωση πλαστικών έχει δημιουργήσει πέντε επιπλέοντα «πλαστικά νησιά» στους ωκεανούς όπου συσσωρεύεται η πλειονότητα των πλαστικών αποβλήτων: δύο στον Ειρηνικό Ωκεανό, δύο στον Ατλαντικό και ένα στον Ινδικό Ωκεανό.

Η Μεσόγειος θεωρείται η έκτη μεγαλύτερη ζώνη συσσώρευσης για θαλάσσια απορρίμματα. Αν και αποτελεί μόλις το 1% του όγκου των παγκόσμιων θαλασσών, συγκεντρώνει το 7% των μικροπλαστικών που παράγονται στον κόσμο. Και η συγκέντρωση μικροπλαστικών αγγίζει επίπεδα ρεκόρ με 1,25 εκατομμύρια κομματάκια ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο, σχεδόν τέσσερις φορές το επίπεδο του ενός από τα πέντε «πλαστικά νησιά».

Ακόμα και στα ιζήματα των ωκεανών, οι συγκεντρώσεις πλαστικών είναι ανάμεσα στις υψηλότερες του κόσμου, αγγίζοντας τα 10.000 ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο. Ετσι, στη Μεσόγειο, τα πλαστικά αποτελούν το 95% των σκουπιδιών που βρίσκονται στις ανοιχτές θάλασσες, στον βυθό και στις ακτές.

Σχεδόν πάνω από το 90% της καταστροφής που προκαλείται στην άγρια ζωή των θαλασσών μας οφείλεται στα πλαστικά. Παγκοσμίως, περίπου 700 θαλάσσια είδη απειλούνται από τα πλαστικά, από τα οποία το 17% είναι καταχωρισμένα στη λίστα της Διεθνούς Ενωσης Προστασίας της Φύσης ως «απειλούμενα» ή «κρισίμως απειλούμενα».

Τα μεγάλα πλαστικά κομμάτια τραυματίζουν, προκαλούν ασφυξία και συχνά θάνατο στα ζώα της θάλασσας, συμπεριλαμβανομένων και ειδών που είτε προστατεύονται είτε κινδυνεύουν με εξαφάνιση, όπως οι θαλάσσιες χελώνες. Ομως, τα μικροπλαστικά, τα μικρά και πιο ύπουλα θραύσματα πλαστικού, είναι αυτά που έχουν φτάσει σε επίπεδα ρεκόρ στη Μεσόγειο, με τη συγκέντρωσή τους να είναι σχεδόν τέσσερις φορές υψηλότερη από αυτήν του «πλαστικού νησιού» που βρίσκεται στον Βόρειο Ειρηνικό Ωκεανό.

Στη Μεσόγειο, 134 είδη πέφτουν θύματα της κατάποσης πλαστικών, συμπεριλαμβανομένων 60 ειδών ψαριών, 3 ειδών χελωνών, 9 ειδών θαλασσοπουλιών και 5 ειδών θαλάσσιων θηλαστικών (φυσητήρες, πτεροφάλαινες, ρινοδέλφινα, σταχτοδέλφινα και ζωνοδέλφινα). Σήμερα το 90% των θαλασσοπουλιών έχουν κάποιο μικρό κομμάτι πλαστικού στο στομάχι τους (το 1960 το ποσοστό αυτό ήταν 5%). Μέχρι το 2050, αυτό το ποσοστό μπορεί να έχει αγγίξει το 99% αν δεν ληφθεί δράση για τη μείωση των πλαστικών στη θάλασσα.

Κάτι παραπάνω από εντυπωσιακά ήταν τα ευρήματα από εξέταση που έγινε σε φυσητήρα που ξεβράστηκε πρόσφατα σε παραλία της Ισπανίας, κατά την οποία εντοπίστηκαν στο στομάχι του απόβλητα (κομμάτια από πλαστικό, σχοινιά, δίχτυα κ.ά.) τα οποία ζύγιζαν περίπου 29 κιλά! Αλλά και η διαπίστωση ότι μια φάλαινα πιλότος πέθανε στα ανοιχτά της νότιας Ταϊλάνδης αφού κατάπιε 80 πλαστικές σακούλες...

Η κατάσταση στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα, από τους 180.000 έως 300.000 τόνους πλαστικής συσκευασίας που παράγονται ετησίως, μόλις το 20% ανακυκλώνεται ενώ το υπόλοιπο 80% οδηγείται στις χωματερές. Καθημερινά στη χώρα μας σερβίρονται κατά μέσο όρο 1.000.000 πλαστικά ποτήρια μόνο για καφέ, 4,3 δισ. πλαστικές σακούλες και 2 δισ. πλαστικά μπουκάλια για νερό και αναψυκτικά.

Μία έρευνα που προέκυψε από τα στοιχεία 80 καθαρισμών στην Ελλάδα καταδεικνύει ότι το πιο κοινό υλικό ρύπανσης είναι τα πλαστικά (43-51%), ενώ ακολουθεί το χαρτί (13-18%) και το αλουμίνιο (7-12%). Σύμφωνα με αυτή την έρευνα, τα βασικά σκουπίδια που βρίσκει κανείς στις ελληνικές παραλίες είναι φίλτρα τσιγάρων, καπάκια από μπουκάλια, καλαμάκια και αναδευτήρες, πλαστικά μπουκάλια, συσκευασίες φαγητών και πλαστικές σακούλες.

Ερευνα, σε ακατοίκητη βραχονησίδα του Μόνιμου Καταφυγίου Αγριας Ζωής Αρκιών και νησίδων Βορείου Πάτμου, του Norwegian University of Life Sciences σε συνεργασία με το Ινστιτούτο «Αρχιπέλαγος», κατέγραψε με κάμερες για πρώτη φορά στον κόσμο γεράκια μαυροπετρίτες να δίνουν στους νεοσσούς τους πλαστικό που το έχουν μπερδέψει με τροφή. Αριστερά: Το εξώφυλλο του τελευταίου National Geographic. Κάθε σχόλιο περιττεύει
------------------------------------------------

Οπως διαπιστώθηκε σε επιστημονική έρευνα που πραγματοποιήθηκε από την Greenpeace σε συνεργασία με το Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ), από τις παραλίες της χελώνας καρέτα καρέτα στη Ζάκυνθο μέχρι τις πιο απόμερες παραλίες της Ηρακλειάς και της Μυκόνου και από τον βυθό της Καλντέρας στη Σαντορίνη μέχρι την ανοιχτή θάλασσα, τα πλαστικά βρίσκονται παντού.

Στη χώρα μας η πυκνότητα των θαλάσσιων σκουπιδιών στον βυθό κυμαίνεται μεταξύ 24 και 1.211 τεμαχίων ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο. Μια μελέτη μάλιστα υπολόγισε ότι το νούμερο αυτό στον Σαρωνικό φτάνει στα 3.200 τεμάχια ανά τ.χλμ. Σε όλες τις έρευνες τα πλαστικά είναι συντριπτικά το συνηθέστερο είδος σκουπιδιού, με ποσοστό που κυμαίνεται μεταξύ 60-90%. Μία δεκαετής έρευνα σε χελώνες καρέτα κατέδειξε ότι το 35% των δειγμάτων που έχουν αναλυθεί έχουν καταπιεί σκουπίδια, τα περισσότερα από τα οποία είναι πλαστικά. Σε κάποια δείγματα έχουν βρεθεί μέχρι και 150 πλαστικά κομματάκια. Επίσης, το 18% των τόνων και των ξιφίων έχουν πλαστικά σκουπίδια στο στομάχι τους, κυρίως σελοφάν και PEΤ, όπως και το 17% ενός είδους γαλέου στις Βαλεαρίδες.

Ωστόσο, παρά τις περί του αντιθέτου αντιλήψεις, ακόμα και μικρότερα είδη, όπως τα μύδια, τα καβούρια και τα μπαρμπούνια, τα οποία τρέφονται από το βένθος, μπορούν να είναι σημαντικοί συσσωρευτές μικροπλαστικών. Σύμφωνα με μία έρευνα που έγινε για μικροπλαστικά σε μύδια και στρείδια -τα οποία καλλιεργούνταν για κατανάλωση από ανθρώπους- ένας μέσος Ευρωπαίος καταναλωτής οστρακόδερμων μπορεί και να καταναλώνει μέχρι και 11.000 κομματάκια μικροπλαστικών τον χρόνο.

Σοκαριστικά είναι και τα ευρήματα έρευνας του Ινστιτούτου Θαλάσσιας Προστασίας «Αρχιπέλαγος», που έλαβε δείγματα από τρία είδη ψαριών του βορειοανατολικού Αιγαίου και συγκεκριμένα από γαύρους, κολιούς και τόνους. Οπως διαπιστώθηκε, κατά την ανάλυση του στομαχικού περιεχομένου 47 ψαριών βρέθηκε υλικό πλαστικών ινών στο 89% από αυτά.

Μάλιστα, το χρώμα των πλαστικών ινών που κυριαρχούσε στα στομάχια των δειγμάτων που εξετάστηκαν ήταν το μαύρο ή γενικά το σκούρο σε ποσοστό 36%, ακολουθούμενο από το μπλε, το διάφανο και το κόκκινο χρώμα σε μικρότερα ποσοστά. Πάντως, οι επιπτώσεις των μικροπλαστικών στην ανθρώπινη υγεία είναι ακόμα άγνωστες.

Τα πλαστικά έχουν εισέλθει και στον κόσμο των μικροσκοπικών ειδών. Το ζωοπλαγκτόν, οι μικροί οργανισμοί που βρίσκονται στη βάση της θαλάσσιας τροφικής αλυσίδας, άθελά του τρέφεται με σωματίδια πλαστικών μικρότερα του 1 χιλιοστού. Αυτά τα κομματάκια μπορεί να περιλαμβάνουν τοξικές ουσίες. Καταπίνοντάς τα, το ζωοπλαγκτόν τα μεταδίδει στην τροφική αλυσίδα φτάνοντας μέχρι τους ανθρώπους.

■ ΠΗΓΕΣ: Greenpeace, Ινστιτούτο Θαλάσσιας Προστασίας «Αρχιπέλαγος», μελέτη του WWF: «Σώζοντας τη Μεσόγειο από την πλαστική παγίδα»
Ο αντίλογος: Οι πλαστικές σακούλες βλάπτουν λιγότερο τον πλανήτη και... δεν περπατάνε μόνες τους προς τη θάλασσα

«Το περιβάλλον δεν αντέχει την υιοθέτηση εναλλακτικών λύσεων για τα πλαστικά, οι οποίες δεν μειώνουν αλλά αυξάνουν τις επιπτώσεις για τον πλανήτη». Η εκτίμηση διατυπώνεται από τον Γιάννη Κασελίμη, από τον Σύνδεσμο Βιομηχανιών Πλαστικών Ελλάδας (ΣΒΠΕ), ο οποίος επικαλείται πρόσφατο δημοσίευμα του περιοδικού «New Scientist», σύμφωνα με το οποίο μια πάνινη τσάντα ή μια μεταλλική φιάλη νερού παράγουν μεγαλύτερες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα σε όλη τη διάρκεια της «ζωής» τους.

Επισημαίνει ότι η συντήρησή τους απαιτεί κατανάλωση νερού, που είναι φυσικό αγαθό σε ανεπάρκεια, και κάνει λόγο για βιασύνη στην υιοθέτηση βιοπλαστικών, για τα οποία αναφέρει πως χρειάζονται μεγάλες εκτάσεις για την καλλιέργειά τους. Στρέφεται όμως και κατά της νέας τάσης για πλαστικές τσάντες πολλαπλών χρήσεων και αποκαλύπτει ότι εισάγονται από την Κίνα και άλλες ασιατικές χώρες, ενώ το σπουδαιότερο είναι ότι δεν ανακυκλώνονται.

Πλαστική σακούλα

«Είναι μύθος ότι με την κατάργηση της σακούλας εξοικονομούνται εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου, γιατί το πλαστικό είναι παράγωγο της διαδικασίας και δεν απαιτεί άλλη πρώτη ύλη», επισημαίνει στην «Εφ.Συν.». Υπενθυμίζει ότι η χρήση της ξεκίνησε στη δεκαετία του 1960 και με αυτό το δεδομένο δεν αποδέχεται τις εκτιμήσεις ειδικών σύμφωνα με τις οποίες «οι πλαστικές σακούλες χρησιμοποιούνται για 15 λεπτά και καταστρέφονται μετά από πολλές δεκαετίες ή και εκατονταετίες».

Δεν αμφισβητεί τη μείωση στην κατανάλωση σακούλας κατά 72% που καταγράφηκε στη χώρα μας από το Ινστιτούτο Λιανεμπορίου κατά το πρώτο τετράμηνο εφαρμογής του μέτρου, αλλά επικαλείται στοιχεία από την Ιρλανδία όπου ο φόρος έφερε μείωση κατά 90%, αλλά ανέβασε κατά 70% τις πωλήσεις στις μεγάλες σακούλες απορριμάτων. Σε παρατήρησή μας ότι αυτές καταλήγουν στους φορείς διαχείρισης των σκουπιδιών, απαντά αυθόρμητα: «Μα οι σακούλες που συναντάμε σε δρόμους, παραλίες και δάση δεν περπάτησαν από μόνες τους. Κάποιος τις πέταξε από κακή νοοτροπία ή έλλειψη υποδομών».

«Ζούμε στον αιώνα του πλαστικού», συμπληρώνει ο Δημήτρης Σύρμος, πρόεδρος του ΣΒΠΕ, που εξηγεί ότι πρόκειται για ένα υλικό που κοστίζει ελάχιστα και η παραγωγή του χρειάζεται λιγότερη ενέργεια σε σχέση με τις εναλλακτικές λύσεις. Θεωρεί ότι το πρόβλημα δεν προκαλείται από τις σακούλες, αλλά από την ανεξέλεγκτη απόρριψή τους στο περιβάλλον και τις αδυναμίες στα συστήματα ανακύκλωσης.

Ο κλάδος έχει ήδη δεχθεί πιέσεις με τα μέτρα για τον περιορισμό της λεπτής σακούλας. Το πρώτο τετράμηνο εφαρμογής τους διαπιστώθηκε μείωση του τζίρου κατά 20 εκατ. ευρώ, ενώ έχουν κλείσει τρεις μικρές, οικογενειακές επιχειρήσεις. Στην ελληνική βιομηχανία πλαστικών δραστηριοποιούνται 640 επιχειρήσεις, στις οποίες εργάζονται περίπου 20.000 άτομα. Εχουν ετήσιο τζίρο 2,81 δισ. ευρώ για το 2017, που αντιπροσωπεύει το 1,5% του ΑΕΠ.

Εχει ενδιαφέρον ότι ο κλάδος άντεξε στην κρίση, καθώς ο κύκλος εργασιών διαμορφώνεται στα ίδια επίπεδα την τελευταία πενταετία. Σχεδόν το 80% των επιχειρήσεων ασχολείται με την παραγωγή υλικών εύκαμπτης συσκευασίας, που αφορούν κυρίως σακούλες και λεπτό πλαστικό περιτυλίγματος τροφίμων. Στη συντριπτική πλειονότητά τους είναι μικρές μονάδες, αφού ο ετήσιος τζίρος τους διαμορφώνεται μόλις στα 250 εκατ. ευρώ, περίπου το 20% του κλάδου. Οι μεγάλες μονάδες πλαστικών ασχολούνται κυρίως με την παραγωγή σωλήνων, η οποία εξυπηρετείται με μηχανήματα προηγμένης τεχνολογίας.
Από το «θαύμα» του ’50 στο ...ανάθεμα του 21ου αιώνα

Ο κομφορμισμός της γενιάς μετά τον Β' Παγκόσμιο, οι γίγαντες Dupont και Dow Chemicals, τα τάπερ, η ιταλική καρέκλα Universale και η ελληνική εκδοχή της, η ουτοπία της «πλαστικής εποχής» και το σημερινό αδιέξοδο

 «Μια λέξη θα σου πω. Μόνο μία. Πλαστικά. Υπάρχει μεγάλο μέλλον στα πλαστικά. Σκέψου το». Αυτό συμβουλεύει ο γραβατωμένος μεσήλικας τον νεαρό απόφοιτο κολεγίου, τον «Πρωτάρη», που υποδύεται ο Ντάστιν Χόφμαν στην ομώνυμη ταινία του Μάικ Νίκολς. Βρισκόμαστε στο 1967 και στην ατάκα «Plastics» συμπυκνώνεται η μεταπολεμική αισιοδοξία για έναν κόσμο καταναλωτικής ευμάρειας και αιώνιας οικονομικής μεγέθυνσης. Η βιομηχανία του πλαστικού, που εκτοξεύτηκε στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, είναι πλέον συνώνυμη όχι μόνο της ευκολίας αλλά και της απατηλής λάμψης της ποπ κουλτούρας.

Για τον γόνο της μεσαίας τάξης που προτιμά να αποπλανηθεί από την κυρία Ρόμπινσον αντί να ποντάρει στο σίγουρο μέλλον των συνθετικών παραγώγων του πετρελαίου, η λέξη «πλαστικά» συμπυκνώνει τον κομφορμισμό της προηγούμενης γενιάς, όλα όσα θα αμφισβητήσουν τα κινήματα του ‘60. Ηδη γίγαντες των πλαστικών, όπως η Dupont και η Dow Chemicals, μετράνε τουλάχιστον δύο δεκαετίες μαζικής παραγωγής, στιλπνών, ανθεκτικών, πολύχρωμων προϊόντων.

Σύμφωνα με μια θεωρία, που σήμερα δεν ηχεί τόσο συνωμοτική, οι επενδυτές της Dupont επέβαλαν την ποινικοποίηση της κάνναβης στις ΗΠΑ, ώστε να προωθήσουν τα νέα πετρο-χημικά προϊόντα έναντι των ανθεκτικότερων ειδών βιομηχανικής κάνναβης. Το σλόγκαν της χημικής βιομηχανίας Dupont «Καλύτερα πράγματα για καλύτερη ζωή (...) μέσα από τη χημεία» θα ντύσει τις ολοσέλιδες ρεκλάμες για τα σκεύη από πολυαιθυλένιο που σχεδίασε ο Ερλ Τάπερ και κατέληξαν συνώνυμα του δοχείου αποθήκευσης φαγητού - τα γνωστά σε όλους τάπερ.

Η εταιρεία «Tupperware» θα ριζοσπαστικοποιήσει τη λιανική πώληση πλαστικών οικιακής χρήσης, εισάγοντας ένα δίκτυο προώθησης πόρτα πόρτα, με πωλήτριες-νοικοκυρές που διοργανώνουν πάρτι επίδειξης τάπερ. Στην Eυρώπη, η Ιταλία πρωταγωνιστεί στον σχεδιασμό πλαστικών προϊόντων υψηλής αισθητικής, με κορυφαίο παράδειγμα την καρέκλα Universale, την πρώτη που παράγεται μαζικά εξ ολοκλήρου από πλαστικό. Φτηνός απόγονός της είναι η πανταχού παρούσα λευκή πλαστική καρέκλα - η «καρέκλα του γύφτου», όπως την αποκαλούμε με μια δόση ρατσισμού.

«Να το καινούργιο αυτοκίνητο που αγόρασε η Μαίρη πουλώντας τάπερ», αναφωνούν χαμογελαστές οι δύο δεσποινίδες της διαφήμισης της Tupperware του 1960. Η πώληση πλαστικών σκευών της εταιρείας σε φίλες και γειτόνισσες οδηγούσε πιο γρήγορα στο υπερκαταναλωτικό αμερικανικό όνειρο...
----------------------------

Σύμφωνα με τον Ιωάννη Τσούμα, διδάκτορα ιστορίας της τέχνης και συγγραφέα της μελέτης «Η εμφάνιση της κουλτούρας των πλαστικών προϊόντων στην Ελλάδα» (εκδ. Ιων), η ελληνική εκδοχή του «πλαστικού θαύματος» ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του ‘50 με μαζικές εισαγωγές συνθετικών προϊόντων, κυρίως προσωπικής χρήσης. Το δεύτερο μισό της ίδιας δεκαετίας εμφανίστηκαν οι πρώτες εγχώριες βιομηχανίες πλαστικών. Τα πρώτα πλαστικά προϊόντα που αντικατέστησαν τα «βαριά, τραχιά και δύσχρηστα» οικιακά σκεύη από γαλβανισμένο σίδηρο, ξύλο ή πηλό ήταν η σκάφη, ο κουβάς και η λεκάνη.

Η ελληνική περίπτωση

Το 1958 ιδρύεται ο «Σύνδεσμος Πλαστικών Βιομηχανιών Ελλάδας», με εταιρικές ονομασίες που σήμερα ηχούν καλτ, όπως «Φιλικοπλάστ», «Βιοντράκ» και «Βιοκάζ - πλαστικά Καζαντζίδη». Στα μέσα της δεκαετίας του ‘60 ο πολυεστέρας, ουσία που σε συνδυασμό με τα χημικά χρώματα αποδεικνύεται επικίνδυνη για την υγεία, αντικαθίσταται από πολυαιθυλένιο και πολυπροπυλένιο. Οι διεθνείς εταιρείες πετροχημικών Shell και British Petrol (ΒP) είναι οι βασικοί διανομείς πρώτων υλών και για τα εγχώρια πλαστικά.

Οπως διαβάζουμε στην ίδια μελέτη, το 1965 η μαζική παραγωγή πλαστικών οικιακής χρήσης στην Ελλάδα φτάνει τους 20.000 τόνους ετησίως, ενώ η πλειονότητα των βιομηχανικών μονάδων συγκεντρώνεται στην ευρύτερη περιοχή της πρωτεύουσας. Το 1973 καταμετρώνται 630 τέτοιες μονάδες στην Αττική, που απασχολούν το 72% του εργατικού δυναμικού σε αυτόν τον τομέα.

Οι φιγούρες που εισάγουν στα ελληνικά νοικοκυριά τα πλαστικά, από τις νάιλον κάλτσες ώς τα είδη σπιτιού και καλλωπισμού, είναι η πωλήτρια-πλασιέ, ο πλανόδιος γυρολόγος, οι υπαίθριοι πωλητές των λαϊκών αγορών. Στα νέα πολυκαταστήματα όπως το «Μινιόν», οι ζωντανές επιδείξεις είναι ο κράχτης για το κοινό. «Ηταν κάτι αξιοπερίεργο.

Ολοι προσπαθούσαν να καταλάβουν τι συνέβαινε», λέει στον ερευνητή η Δήμητρα Χ., πρώην πωλήτρια του «Μινιόν». «Η επίδειξη περιελάμβανε κουζινικά, κανάτες, μπολ, πιατικά, που τα χτυπούσαμε σε πάγκους ή στο πάτωμα για να αποδείξουμε την ανθεκτικότητά τους. Αυτό προσέλκυε και τους πιο δύσκολους πελάτες. Γυναίκες αγόραζαν τόνους πλαστικών, μόνο από αυτή την επίδειξη».

Θα περάσει καιρός για να συνειδητοποιήσουμε ότι το ανάλαφρο πλαστικό κάθεται βαρύ στο στομάχι της Γης και της θαλάσσιας ζωής. Γενιές παιδιών μεγάλωσαν με την προτροπή του γλάρου-καρτούν της HELMEPA «Οχι σκουπίδια - όχι πλαστικά σε θάλασσες και ακτές», όσο οι γονείς τους ανέμιζαν «σημαίες από νάιλον, σημαίες πλαστικές» στις κομματικές συγκεντρώσεις και οι «Σπυριδούλα» καυτηρίαζαν τα «νάιλον ντέφια και ψόφια κέφια» της μεταπολίτευσης. Σήμερα στο στόχαστρο, ως κατεξοχήν ρυπαντές, δεν είναι τόσο τα επαναχρησιμοποιούμενα πλαστικά όσο οι πλαστικές σακούλες, συσκευασίες και είδη μιας χρήσης.

Στο βιβλίο της «Πλαστικό - μια τοξική ιστορία Αγάπης» (Plastic - a Toxic Love Story), η συγγραφέας Σούζαν Φράινκελ μνημονεύει την ουτοπία της «Πλαστικής Εποχής» όπως την οραματίζονταν δύο Βρετανοί χημικοί στο ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου: «Ο «πλαστικός άνθρωπος» θα ζει σε έναν κόσμο γεμάτο χρώμα και λαμπερές φωτεινές επιφάνειες. Σε έναν κόσμο όπου ο άνθρωπος, σαν μάγος, θα φτιάχνει ό,τι θέλει για κάθε του ανάγκη».

Τον φαντάζονταν να μεγαλώνει και να γερνάει «περιστοιχισμένος από άθραυστα παιχνίδια, στρογγυλεμένες γωνίες, αλέκιαστα υφάσματα, πανάλαφρα οχήματα». Τα βάσανα των γηρατειών θα αμβλύνονταν με πλαστικά γυαλιά όρασης, πλαστικές οδοντοστοιχίες, μέχρι που ο θάνατος θα έπαιρνε μαζί του τον πλαστικό άνθρωπο «υγειονομικά εγκιβωτισμένο σε ένα πλαστικό φέρετρο».

0 σχόλια :

Δημοσίευση σχολίου